آبزیان

 
محیط زیست دریای خزر
نویسنده : معین شیلاتی - ساعت ٢:٠٦ ‎ب.ظ روز ۱۳۸۸/۱/٢
 

1- نگاهی به دریای خزر

 

-1-1 تاریخچه، وضیعت جغرافیایی و آب و هوا

در گذر زمان، دریای خزر با نام های بسیاری شناخته شده و در پاره ای از موارد دارای چندین نام بطورهمزمان بوده است.

در گذشته دور این دریا، اقیانوس هیرکانیان[1] و اقیانوس تتیس[2] نامیده می شد اما در زمان های اخیرترنام های کاسپین، خزر، آستراخان، خوالی و مازندران،کاربرد بیشتری داشته است. این نام ها همواره بیانگر نام قبایل و تیره های ساکن در اطراف دریا و یا نام سرزمین آن ها بوده است.  کاسپین، یکی از دو اسم رایج و معمول مورد استفاده برای دریاست؛  که از کلمه کاسپی ها گرفته شده است؛ قبیله ای از مردمانی رنگ پریده  که هزاران سال قبل در جنوب زندگی می کردند. نام معمول دیگر، یعنی خزر از خزر ها گرفته شده، مردمان ترک زبان نیمه چادر نشین از مرکز آسیا که در قرن هفتم میلادی، نزدیک دریای کاسپین و قفقاز قلمرو مستقلی تشکیل داده و بر سرزمینی حکومت کردند که امروزه شرق اکراین و کریمه، آذربایجان و جنوب روسیه را شامل می شود. قدرت خزرها، بعد از یک سری از جنگ ها رو به انقراض رفت. از نظر واژه شناسی، کلمه خزر به نظر می رسد که وابسته به کلمه ترکی به معنی سرگردانی است.

دریای خزر از تاریخ تکاملی قابل توجهی برخوردار است. دریای خزر باقیمانده تتیس قدیمی، و یا دقیقأ بخشی از خلیج کوچک پاراتتیس3 است.  حدود 60-50 میلیون سال پیش، اقیانوس تتیس به اقیانوس های اطلس و آرام متصل می شد ولی به علت جابه جایی تدریجی قطعات قاره ای، اتصال خودش با اقیانوس آرام و بعدها با اطلس را از دست داد. بستر آب حدود 5-7 میلیون سال پیش به دوبستر آبی کوچکتر تقسیم شد که دریای سیاه و دریای خزراند. قبل ازاینکه دریای خزر حدود 8/1  میلیون سال پیش از اقیانوس های جهان جدا و منزوی شود،این دو دریا بارها به هم وصل و از هم جداگردیدند.

در حال حاضر دریای خزر بزرگترین بدنه آبی محصوردرخشکی است، که حدود 44% از آب های محصور در خشکی روی زمین را دربرمیگیرد می شود، با وسعت سطحی متغیر بیش از  370000 کیلومتر مربع، وسعت بیشتری از دریاچه های بزرگ آمریکا یا دریاچه ویکتوریا در آفریقای شرقی دارد. مساحت سطحی دریای خزر با توجه به میزان نوسانات آب بین 10% تا 20% متغییر است  و به همین علت میزان مساحت آن در منابع مختلف متفاوت ذکر گردیده  است. دریای خزر فرورفتگی عمیقی را در محل تقاطع جنوب شرقی اروپا با قاره آسیا بین عرض جغرافیایی، 47 درجه و  13 دقیقه شمال، 36 درجه و 33 دقیقه شمال و طول 46 درجه و 38 دقیقه شرق و 54 درجه و 44 دقیقه شرق را اشغال می کند. طول آن تقریبا  1200 کیلومتر است و عرض آن بین  بیشینه  466 کیلومتر و کمینه 204 کیلومتر است و هیچ ارتباطی با اقیانوس های دنیا ندارد. در حال حاضر سطح آن  27 متر پایین تر از سطح دریاهای آزاد ست. در این سطح، کل طول خط ساحلی آن حدود  7000 کیلومتر با حجم آبی حدود 78700 کیلومتر مکعب است. دریا از لحاظ ریخت شناسی به سه قسمت تقسیم می شود، قسمت کم عمق شمالی (عمق متوسط: 5 متر) قسمت میانی با عمق متوسط 190 متر (عمق بیشینه:  788 متر) و خزر جنوبی با عمق بیشینه  025/1 متر. حدود 25% از مساحت سطحی را قسمت شمالی می پوشاند،در حالیکه قسمت میانی و جنوبی هر کدام حدود 37% ر ا پوشش می دهد، اما حجم آب در قسمت شمالی با توجه به ساختار کم عمقش فقط 5/0% است، در حالیکه حجم در قسمت میانی   9/33% و قسمت جنوبی 6/65%  از آب دریای خزر را تشکیل می دهد.

حدود 130 رود کوچک و بزگ به خزر می ریزند که تقریباً تمام آن ها در سواحل شمال و غرب قرار دارند. بزرگترین آن ها رودخانه ولگا ست که حوزه آبریز آن در مساحت  1360000 کیلومتر مربع گسترده است و  در قسمت شمالی خزر به دریا می ریزد. بیش از 90% از آب های شیرینی که به داخل خزر می ریزند از 3 رود ولگا[3] (80%)، کورا[4] (6%) و اورال[5] (5%) تامین می شود، در حالیکه کل آب سالیانه ای که رودهای ترک- سولک[6] و سمور[7] به خزر می ریزند  5% می باشد. 4-5% بقیه با رودخانه های ایران و رودهای کوچکتر درسواحل غربی تامین می شود و در سمت شرقی رودخانه دائمی وجود ندارد.

به غیر از قسمت شمالی  که کم عمق و وسیع است، دو قسمت طبیعی شاخص دیگر خزر دلتای ولگا و خلیج قره بغازگل[8] هستند. دلتای ولگا در زمین های پست پری کاسپیسک[9] که حدود   10000کیلومتر مربع را می پوشاند، قرار گرفته است و عرض دلتا حدود 200 کیلومتر است. یک ویژگی مهم منطقه دلتا، تپه های معروف بایر8 است که برجستگی هایی با ارتفاع بین 3 تا 200 متر هستند، که به وسیله کنش بادهای ساحلی روی رسوبات رودخانه ای ایجاد شده اند. این رسوبات سالانه به میزان 8 میلیون تن به داخل دلتا خالی می شوند. بین این برجستگی ها رودخانه های کوچک بی شماری قراردارند و سیستم پیچیده ای از کانال هایی با تعداد زیادی جزیره کوچک را تشکیل می دهند. کانال ترابری  کسپین-ولگا[10] از دلتا می گذرد و برای بقای عمق بیش از2 متر لاروبی شده است.

دریای خزر از لحاظ فیزیکی، دریایی از گوناگونی های گسترده است: این دریا با محوریت شمال-جنوب از چند منطقه آب و هوایی کاملاً متفاوت عبور می کند؛ شوری دریای خزر از حدود 1/0 جزء در هزار) (ppt در دهانه  رودهای ولگا و اورال تا بیش از 12 (ppt) در قسمت میانی  و جنوبی و بیش از 50 (ppt) در قره بغاز گل تغییر می کند، محلی که میزان نمکی شدن به 300(ppt) می رسد. با اینکه حوزه آبگیر خزر به طور معمول از میزان اکسیژن خوبی برخوردار است، تغییرات گستردهدر میزان جریان رودخانه ای گاه به کمبود اکسیژن دوره ای[11] منجر میشود. تغییرات دمای هوا در دریای خزر بسیار گسترده است با دامنه ای بین 30 درجه گرمای تابستانی در منطقه شبه استوایی جنوب تا زیر 20 درجه در شمال که موجب یخ زدگی زمستان میگردد.

گستردگی تنوع شرایط آب و هوایی خزر سبب ایجاد تنوع زیستی چشم گیری شده است. این تنوع به واسطه وجود سیستم های تالابی گسترده مانند دلتاهای رودهای ولگا، اورال و کورا و قره بغاز گل  که بسیار شور است، بیشتر افزایش پیدا کرده است.

 

2-1- کشورهای ساحلی:

جمعیت، گروه های قومی و ساحل نشینان

 

دریای خزر را پنج کشور ساحلی جمهوری آذربایجان، جمهوری اسلامی ایران، جمهوری قزاقستان، فدراسیون روسیه، و ترکمنستان احاطه کرده اند. جدول 1 شامل برخی از اطلاعات کلی درباره این پنج کشور است.

 جمعیت منطقه ساحلی دریای خزر تقریباً 12 میلیون نفر است. مراکز شهری مهم در سواحل غربی و جنوبی تمرکز یافته اند. حدود 6 میلیون نفر درباریکه سواحل ایران و 3 میلیون نفر در باکو و ساحل آذربایجان مستقرند. جمعیت های ساحلی باقی مانده، در روسیه و بخش هایی از جمهوری قزاقستان توزیع شده اند. جمعیت ساحلی ترکمنستان  بسیار کم است و در شهر ها و آبادی های ساحلی همانند بنادر ترکمن باشی[12]، چلکن[13]، بکداش[14]، اسنگولی4 وغیره، تمرکز یافته است.

در گستره تاریخ، دریای خزر میزبان مردمان و قوم های متنوعی بوده است، ازساکنین اولیه  گرفته که اکثراً ماد ها، اقوزها5 و ایرانیان بودند تا ساکنین موقتی ها نیز شامل عرب ها و مغول ها بودند. حضور مردمان مختلف به ایجاد فرهنگ ها، ادیان و آداب مذهبی متنوع انجامیده است. از مسیحیان ارتدکس6 رفته تا  فرقه های مختلف عقاید اسلامی و میراث تاریخی بودایی با گروه های جمعیتی با زبان های متنوع. امروزه خزر گستره ای از تکثر فرهنگی-اجتماعی است



بقیه در ادامه مطلب


 فعالیت های اقتصادی مهم در دریای خزر شامل شیلات، کشاورزی، تولید گاز و نفت و صنعت های پایین دستی مرتبط، می باشد. برنج کاری، کشت سبزیجات، پرورش گاو و گوسفند از جمله  فعالیت های کشاورزی اساسی منطقه اند.

2- دریای فرصت ها

 

محیط زیست دریای خزر مسلماً، نه تنها برای منطقه خزر، که برای بسیاری در سراسر دنیا بسیار مهم و جالب است. ویژگی خاص خزر به عنوان بزرگترین بدنه آبی محصور در خشکی در دنیا آن را چالشی برای دانشمندان و کارشناسان فنی نموده است؛ ده ها سال است که صنعت نفت و گاز دست اندرکار کشف و استخراج منابع غنی آن بوده اند؛ خوراک شناسان خاصیت خاویار آن را ستوده اند و کسانی که با منابع اکولوژیکی سرو کاردارند،  تنوع زیستی آن ارزش دانسته شده و نیزامکانات بالقوه خزر در حمل و نقل قاره ای و اکوتوریسم نیز حائز اهمیت ویژه ای است.

 

1-2-اهمیت جغرافیای سیاسی:

 

اهمیت جغرافیای سیاسی دریای خزر به زمان های گذشته در تاریخ بر می گردد. شبه جزیره ابشرون[1] در غرب دریای خزر، از اولین مراکز شناخته شده تولید نفت و محصولات نفتی است. کتاب مقدس دربردارنده اشاراتی به محصولات نفتی در منطقه باکو، در آذربایجان است و حتی  مارکو پولو2 در قرن 13 به صادرات اگرچه کم شن های آغشته به نفت و به خوراک لذیذ دریای خزر، یعنی خاویار اشاره کرده است. دریای خزر بخشی از جاده ابریشم نیز بوده است.

منطقه خزر درقرن بیستم، طی تحریم نفت در سال 1973 و درجنگ خلیج فارس در سال 1991 اهمیت جغرافیای سیاسی خود را نشان داد. افزون بر اهمیت سیاسی مربوط به اقتصاد و منطقه جغرافیایی، ذخایر بسیار غنی نفت و گاز دریای خزر و تعدد راه های عبور بین قاره ای و نزدیکی نسبی آن با خلیج فارس، دریای خزر را در هر گونه نقشه جغرافیایی سیاسی جهانی درخشان می کند.

 

2-2- حمل و نقل بین قاره ای:

 

دریای خزر امکان حمل و نقل اقتصادی کالا و سفر میان کشورهای ساحلی را فراهم می کند.  موقعیت استراتژیک خزر بین اروپا و جنوب شرقی آسیا، این دریا را شاهراه اصلی برای حمل و نقل کالا  میان اروپا و کشورهای ساحلی خزر، ترکیه، خاورمیانه و آسیای شرقی نموده است. همچنین کانال بین رودهای دون و ولگا حمل ونقل بین دریای مدیترانه/ دریای سیاه و دریای خزر را امکان پذیر نموده است.

اما اساساً سیستم های حمل و نقل در سراسر خزر به امروزی شدن و رشد و توسعه نیازمند اند، امری که به درجات مختلف توسط هر یک از  کشورهای ساحلی  و  نیز بخش انرژی و سازمان های بین المللی پیگیری می شود.

 

3-2- تنوع زیستی:

 

تنوع زیستی دریای خزر ناشی از تاریخ طولانی و انزوای جغرافیایی آن است. تعداد جانوران آبزی بومی، که بیش از 300 عدد است، بسیارچشمگیر است. بیش از 100 گونه ماهی وجود دارد که تعدادی از آن ها شیرین آبند و برای تخم ریزی از دریای خزربه رودخانه ها مهاجرت می کنند. بهترین گونه شناخته شده از این ماهیان شش گونه و زیر گونه ازماهی های خاویاری اند، که قرن ها منبع اقتصادی با ارزشی بوده اند. فک بومی دریای خزر یکی از تنها دو گونه فک آب شیرین در جهان است ( دیگری در دریاچه بایکال یافت می شود)  و تنها پستانداری است که در دریای خزر زندگی می کند. تالاب های ساحلی و گودال های کم عمق موقتی و دائمی که، بسیاری از آن ها که شورآبند ، انواع گوناکونی از پرندگان را جذب می کند. در کل دوره سال در دریای خزر و اطراف آن، پرندگان فراوانند، و شمار آن ها طی فصول مهاجرت وقتی بسیاری از پرندگان راهی دلتاهای پهناور و مناطق کم عمق و تالاب ها می شوند،  بسیار افزایش می یابد.

 

4-2- شیلات

 

منطقه دریای خزر به سبب شیلات و به ویژه خاویار لذیذ ماهیان خاویاری آن در جهان مشهور است. شیلات دریای خزر همچنین سهم زیادی از پروتئین ضروری در تغذیه ساکنان ساحل را تأمین می کند. مصرف کیلکا همانند ماهیان خاویاری و خاویاردر منطقه مهم است.

ماهیگیری در تمامی کشورهای ساحلی حائز اهمیت است. در روسیه، هنوز ماهی گیری بخشی مهم  در اقتصاد منطقه ای است و روسیه  نیمی از ماهی گیری سالیانه دریای خزر را در اختیار دارد. ناوگان ماهیگیری ایرانی ها ماهی خاویاری، کیلکا و شاه ماهی را صید می کنند.  درطول دو دهه اخیر با توجه به رشد سریع شیلات کیلکا کل ماهی گیری در جنوب دریای خزر افزایش یافته ، در حالیکه محصول ماهی خاویاری به شکل چشمگیری کاهش یافته است. ماهیگیری بیش از 70000 شغل در ایران و شاید تعداد برابری در فعالیت های مرتبط را ایجاد کرده است.

 

5-2- منابع گاز و نفت

 

از اواخر قرن 19، نفت و گاز صنعتی مهم در دریای خزر بوده اند. باور بر این است که دریای خزر در بردارنده ذخایر نفت و گاز قابل توجهی است، اگرچه میزان و ارزش این ذخایر در  همه موارد برآورد نشده است. محل و مالکیت ذخایر نیزبحث برانگیزاست. ذخایر نفت حدود 50 بیلیون بشکه تخمین زده شده اند. ذخائر گاز طبیعی حتی بیشتر است و تقریباً 3/2 ذخایر هیدروکربن را تشکیل می دهد. این ذخایر اغلب شرکت های بین المللی بزرگ نفتی را به خزر جذب کرده است که با هدف رساندن نفت وگاز به بازارهای جهانی دست اندرکار مشغول بهره برداری نفت و گاز دریا  و ساخت زیر بنا و لوله گذاری برای حمل آن هستند.

اکتشاف وتولید نفت و محصولات نفتی در دریای خزر در حال افزایش است و هم اکنون به خوبی در باکو، هم در ساحل و هم در دریا و در تنگیز[2] (در دریا) گسترش یافته است. انتظار می رود تولید نفت به طور چشم گیری طی چند دهه آینده افزایش پیدا کنند. همراه با افزایش در تولید نفت افزایش قابل ملاحظه ای در حمل و نقل دریایی نیز قابل پیش بینی است. نفت خام و محصولات تصفیه شده و همچنین کالا و خدمات مرتبط با صنعت نفت و گاز از طریق دریا و احتمالاً لوله های در بستر کف دریا حمل خواهند شد.  

 

6-2- گردشگری زیست محیطی

 

تنوع زیست بوم غنی منطقه شامل تالاب ها، جنگل ها، رودخانه ها، دشت های گسترده و چراگاه ها، خطوط ساحلی زیبا ودهانه رودخانه ها، موقعت مناسبی را برای گردشگری زیست محیطی فراهم میکند. کیلومترها از سواحل شنی، تالاب های منحصر به فرد، جنگل های غنی و نیز آثار تاریخی و مناظری نفس گیرانه ، زیبا و دلنشین در مناطق ساحلی جاذبه ای بالقوه برای گردشگران خواهند بود.

طی فصول مهاجرت پرندگان ، تالاب های ساحلی می توانند جاذبه ای مهم برای گردشگران باشند که می بایست به مناطقی که باید با دقت انتخاب گردند، هدایت شوند تا از زیبایی و فراوانی منابع زیست محیطی حفاظت شده لذت ببرند. چنین  گردشگری زیست محیطی که  با دقت برنامه ریزی و مدیریت شده باشد و امکانات بالقوه قابل ملاحظه ای هم برای تولید درآمد و هم ابزاری مناسب برای آموزش و آگاهی مردم علاقه مند داخلی و خارجی فراهم خواهد آورد. علی رغم  وجود این پتانسیل قوی گردشگری، در این منطقه هنوز به قدر کافی برنامه ریزی نشده است و به دلیل فقدان طرح، خدمات، سختی روند گرفتن ویزا و سختی دسترسی به این مناطق بلا استفاده مانده است.

3. چالش های فرارو

 

خزر با چالش های زیست محیطی متعددی روبرو است. این چالش ها در ماهیت و میزان خطری که برای محیط زیست دریای خزر ایجاد می کنند، متفاوتند.

 

1-3- فرسایش در تنوع زیستی:

 

وضیعت دو گونه مهم خزر یعنی فک خزری و ماهی خاویاری بلوگا نمادی از چالش های فرا روی منابع تنوع زیستی در این دریا است. فک خزر در سال های اخیر با مرگ و میر وسیعی روبرو شد که ناشی از ویروس دیستمپر[3] و احتمالأ تجمع آلاینده های آلی کلر است که در بافت های نمونه های مرده که مورد آزمایش قرار گرفته بودند، یافت شد. ماهیان خاویاری بلوگا به علت صید بیش از حد ماهی  و نیز با از دست دادن محل های تخم گذاری در رودخانه ها ناشی از ساخت سازه های سد در رودخانه های اصلی خزر تهدید می شوند. از آنجائیکه پایش تنوع زیستی سازمان یافته ای در خزروجود ندارد، شمار اصلی ترین گونه ها مشخص نیست.

 

2-3- کاهش ماهی ها

مهمترین عامل کاهش ماهی ها، آلودگی آب و ماهیگیری بی رویه است.

 

صید غیر قانونی ضربه شدیدی به ماهیان خاویاری زده است که جمعیت آن ها به علت های دیگر نیز در معرض کاهش بود. صید غیر قانونی اساسأ ناشی از ماهیگیری غیر قانونی سازمان یافته و فقدان فرصت های شغلی در مناطق ساحلی و نیز وجود شبکه های غیر قانونی صادرات خاویار است. چالش های فراروی ماهیگیری در خزر به علت عدم اعمال مقررات ملی و نیز نبود موافقتنامه های بین المللی درین مورد تشدید گردیده است.

 

3-3- گونه های مهاجم

 

در پنجاه سال گذشته شاهد ورود گونه های زیادی به صورت ارادی،  و تعدادی به صورت تصادفی به دریای خزر، بوده ایم. یکی از گونه های ارادی آزولا است، که به عنوان منبع غذایی دام به دریای خزر وارد گردید، ولی امروزه همین منبع غذایی شماری از آبراهه ها را در نواحی ساحلی ایران مسدود و تغییرات زیادی را در اکوسیستم ساحلی ایجاد کرده است.

یکی از نمونه های مهم موثر در فرسایش تنوع زیستی، یک مهاجم،  به نام شانه دار ژله ای است، که در طی سال های اخیر ورود آن به خزر مستند شده است و به طور قطع مضرترین تهدید بیولوژیکی است که تا به حال دیده شده است و احتمالاً هم اکنون ترکیب زئوپلانکتون خزر را تغییر داده است. ML یک شانه دار ژله ای یا Ctenphore  است که منشأ آن از آب های شور سواحل جنوب غربی آمریکا است و نخست به دریای سیاه و سپس از طریق آب های توازن کشتی ها وارد خزر گردید. در ده سال گذشته تهاجم ML آثار زیان باری بر صنعت ماهیگیری دریای سیاه بر جای گذاشته است و حال آن، دریای خزر را تهدید می کند. صنایع ماهیگیری خزر نگران از دست دادن کیلکا و سایر ماهی ها، تأثیر پیامدهای آن بر امرار معاش، غذای جمعیت محلی و منابع غذایی جمعیت فک ها  و ماهیان خاویاری است.

 

 -3-4آلودگی

 

از آنجائیکه خزر محصور در خشکی است، ظرفیت تحمل آن نسبت به دریاهای دیگر محدودتر است. آلودگی وارده به دریای خزر یا دچار تغییرات زیست- ژئو- شیمیایی[4] شده و یا سال ها در دریا باقی می ماند. میزان حل آلودگی در آب که در دریاهای آزاد وجود دارد، در خزر کمتر است. براساس الگوی ویژه چرخه آب در دریاهای محصور، آلودگی وارد شده به خزر از ولگا و سایر رودخانه های مهم دیگر نهایتأ در سراسر دریا پخش و در رسوبات آن انبار می شود. نفت و گازوئیل اگرچه در اندازه محدود توسط کشتی هایی بسیار کهنه با تانکرهای کوچک با گنجایش کمتر از 5000 تن در دریای خزر حمل میشوند و افزون بر آن بنادر فاقد محل دریافت و تسهیلات انبار کردن مناسب هستند. از این رو خطر ریزش این مواد به دریا طی حمل و نقل قابل ملاحظه است، همان گونه که حادثه کشتی مرکوری[5] در سال 2002، حامل بار نفت تصفیه شده ازبندر اکتاو به باکو، که طی آن بیشتر خدمه کشته و مقدار زیادی از نفت به دریا ریخت، نشان داد.

 

پس از فروپاشی اتحاد شوروی و در پی کاهش شدید  فعالیت های صنعتی و کشاورزی در 4 کشور تازه استقلال یافته روسیه [6](CIS) ، میزان ورودی آلاینده ها کاهش چشمگیری یافت. بررسی داده های معتبر مبین آلودگی شدید زیست محیطی  سراسری در خزر نیست اما وجود "نقاط بحرانی" را نیز نشان می دهد.

 

 

هرچند میزان مواد مغذی به عنوان مشکل منطقه ای مطرح نمی شود، با این حال موارد کم اکسیژنی در سواحل ایران مشاهده شده است.

 

 اطلاعات کمی در مورد آلاینده هایی انباشته در حوضه رودخانه ولگا و کورا وجود دارد اما این آلاینده ها اگر از محل انباشت خود به طور اتفاقی در اثر سیل، شکستن سد و غیره، در خزر رها شوند، می توانند تهدیدی جدی باشند. احتمال نشست آلودگی ها از محل انباشت نیز وجود دارد، اما هنوز بررسی نشده است. میزان فلزات سنگین در میزان نسبتأ بالای رسوبات خزر یافت شده است، اما با توجه به این توزیع مواد گمان می رود از آثار زمین شناسی منطقه ای باشد تا از اثرات آلودگی.

میزان مواد شیمیایی، به خصوص  " د.د.ت "  و ایندوسولفان[7] نگران کننده است. ماده غیر قانونی اعلام شده " د.د. ت " و فراورده های آن، در میزان بالا در رسوبات خزر مشاهده شده است  و این امر نشانگر تداوم در استفاده  " د.د.ت " است. یادآور شویم در مطالعات سم شناسی میزان بالایی از این ماده در نسوج فک ها و ما هی ها کشف شده است.

 

5-3 نوسانات سطح آب دریا

 

سطح آب دریای خزر به طور قابل ملاحظه ای در نوسان است. تغییراتی در حدود 3 متر در طول 100 سال گذشته و حتی بیشتر در دوران زمین شناسی ثبت شده است. این نوسانات به طور عمده توسط عوامل طبیعی به وجود می آیند، مهمترین نوسانات در محل جریان رودخانه های ولگا و اورال به دریا به وجود می آیند و به همین علت شرایط آب و هوایی در نواحی آبخیز تغییر می کند. ولگا، بزرگترین رودخانه اروپا، که حوزه آبرو آن در20% از اروپا را پوشش میدهد و 80%  آن آب شیرین دریای خزر را تأمین می کند.

 

 

نوسانات سطح آب دریا تأثیر منفی بر تسهیلات و بناهای ساحلی دارد زیرا زمانیکه سطح آب پایین می آید، تأسیسات  ساحلی همانند اسکله ها و بار اندازها دیگر قابل استفاده نخواهند بود و بالعکس زمانیکه سطح آب بالا بیاید، نواحی خشک قبلی با آب پوشانده می شود و زیربناها خسارت می بینند.

به علاوه امواجی که به واسطه باد یا طوفان به وجود می آیند، در پیدایش آبگرفتگی در مناطق ساحلی به خصوص در منطقه شمالی خزر، منطقه ای که جریان باد مناسب است و منطقه ساحلی  سطح پایینی دارد، نقش مهمی ایفا می کنند. بی توجهی به نوسانات سطح آب در توسعه ساحلی پیامدهای منفی جدی در پی خواهد داشت. یک عامل موثر دیگر در نوسانات سطح آب دریا، تبخیر است که به طور کلی بیش از یک متر در هر سال است. فعالیت های انسان ها نیز از طریق سد سازی، ایجاد خلیج های کوچک و انحراف مسیر رودخانه ها بر میزان نوسانات سطح دریا اثر گذاشته اند. نوسانات سطح آب دریا سبب تأثیرات غیرمستقیم مانند ورود آلاینده ها به دریا  در زمین هایی که آب گرفتگی دارند، دگرگونی زیستگاه های ساحلی و زیر ساختارها و نابودی نیزارهای وسیع ساحلی میگردد.

 

 6-3- توسعه ناپایدار منطقه ساحلی

 

توسعه در سواحل خزر ناپایدار است، که علل آن باید در عواملی جست که بر جمعیت انسانی، محیط زیست و تسهیلات موثرند. عوامل گوناگون طبیعی و انسانی بر مناطق ساحلی و بومی خسارت وارد می آورند. عوامل طبیعی مشتمل اند بر نوسانات آب دریا، زمین لرزه ها و  تغییرات آب و هوایی و عوامل انسان- ساز عبارتند از بیابان زایی، جنگل زدائی، تغییرات در ساماندهی رودخانه ها، گسترش شهری و توسعه صنعتی، طرح های کشاورزی، آبزی پروری و گردشگری نامناسب و آلودگی هایی که منشأ زمینی و دریایی دارند.   

درآمد کم، بی کاری و خدمات اجتماعی-شرایطی نامناسب که به طور نسبی در منطقه خزر شایع است، مانع از استفاده بهینه از منابع زیست محیطی هستند. طرح های ناقص و نا مناسب توسعه ای و زیست محیطی، مشتمل بر فقدان سیاست ها، قوانین و مقررات منطقه ای و ملی مناسب نیز موانع استفاده مطلوب از منابع هستند.

 

7-3- موانع اجتماعی-اقتصادی و سیاسی

 

بر اساس شاخص توسعه انسانی برنامه عمران سازمان ملل [8]HDI به نظر می رسد که سرتاسر منطقه خزر در میان کشورهای با توسعه متوسط انسانی جای دارد که منعکس کننده نامناسب بودن کلی شرایط توسعه انسانی در کل  منطقه است. شاخص توسعه انسانی یک معیار ترکیبی از انتظار طول عمر در زمان تولد، میزان تحصیلات افراد نابالغ و نام نویسی تحصیلی، میزان تولید ناخالص داخلی و قدرت خرید را نشان می دهد.

یکی از موانع توسعه منطقه ای، نوپا بودن جامعه مدنی و ضعف بنیاد های دموکراتیک در پاره ای از کشورها، سازمان های غیر دولتی و سازمان های محلی-گروهی در منطقه نوپا هستند و اغلب بدون پشتوانه مالی و قدرت سازمانی، فاقد توان برای حل مسائل زیست محیطی اند.

اولویت های اقتصادی و سیاسی. اغلب به رفع نیازهای مبرم اجتماعی برای زیر ساختارها، آموزش و مسکن اختصاص یافته  و حل بلند مدت مسائل زیست محیطی و زیست بومی فاقد اولویت لازم اند.


 
comment نظرات ()