آبزیان

 
شانه دار دریای خزر
نویسنده : معین شیلاتی - ساعت ٢:۱۱ ‎ق.ظ روز ۱۳۸٧/۱٢/۳٠
 

                                      

دیباچه ای بر شناخت شانه داران Ctenophora :

در میان جانوران در زیر سلسله متازوآ (Metazoa) ، یکی از زیباترین حیوانات اقیانوسی قرار دارد.این جانوران را اغلب لرزانک های شانه ای  (comb jellies)و یا شانه داران می نامند. نام آنها از لغت یونانی  Cteno به معنی شانه و phoros  به معنی داشتن گرفته شده است. شانه داران تقریباً از  100 گونه جانور، با بدنهای شفاف ژلاتینی ، تشکیل شده اند.این آبزیان موجوداتی بسیار لطیف و شکننده هستند و اغلب در موقع نمونه برداری آسیب می بینند لذا اطلاعات نسبتاً کمی در مورد آنها وجود دارد. این موجودات شناگران آزاد  (Plankton ) ضعیفی هستند که معمولاً در آبهای با جریان زیاد دیده می شوند. بعضی از گونه ها شنای موجی شکل دارند و برخی دیگر دارای ، حرکت نسبتاً بطی و خزنده هستند. این موجودات دارای خاصیت زیست تابی  (Bioluminescence )می باشند.

شانه داران اغلب به عنوان گروه خواهری مرجانیان  ( Cnidarians )در نظر گرفته می شوند و همان الگوی تقارن شعاعی را دارند. علیرغمشباهت های اندکی که در گذشته سبب می شد با مرجانیان در یک طبقه قرار گیرند ، آنها دارای اجداد جداگانه ای هستند و به علت داشتن خصوصیات ساختمانی و بیولوژیک متفاوت در شاخه ای مجزا قرار دارند.

صفات اختصاصی :

ویژگی مهم شانه داران را می توان بصورت خلاصه به شرح زیر بیان کرد:

*دارای تقارن دو شعاعی بوده و روی یک محور دهانی  (Oral ) مقابل دهانی  ( Aboral ) می باشند (طلائی1380)

*حفره بدنی )سلوم) در آنها وجود ندارد.

*دستگاه عصبی پخش شده است و در آنها یک اندام حسی مقابل دهانی وجود دارد.

*دستگاه گوارش دارای دهان ، حلق ، معده و در برخی کانالهای منشعب می باشد.

*جنسهای نر و ماده یکی است و جانور هرمافرودیت می باشد.

*رشد و نمو در آنها غالباً به صورت مستقیم است.

*دارای هشت ردیف صفحه شانه ای هستند.

*برخی دارای دو عدد شاخک  ( Tentacles ) می باشند.

شانه دار

تمام این مسائل را میتوان به گردن یک موجود کوچک انداخت که اشتهای زیاد این موجود باعث کاهش شدید پلنکتون ها که غذای اصلی کیلکا را تشکیل میدهد شده است. هم چنین میزان سخت پوستان و دیگر منابع غذایی برای ماهیان نیز کاهش پیدا کرده است. شانه دار مهاجم یک رقیب غذایی برای ماهیان پلنکتون خوار است. در عین حال موجودی زیباست که از  1 تا 10 سانتی متر طول و  3تا  10 گرم وزن دارد.

مشکل این است که شانه دار رقیب غذایی ماهیان کوچک و هم چنین موجودات بزرگتری مثل خوک آبی که به نوبه خود از ماهیان تغذیه می کنند، به حساب می آید.

علاوه بر این از تخم ولارو ماهیان استفاده کرده و باعث به خطر افتادن نسل آنها می شود . اما خوشبختانه از استروژن معروف که تولید خاویار می کند تغذیه نمی کند. بنابراین این موجود در عین حال که به ماهیان حمله میبرد، رقیب غذایی شان نیز محسوب میشود .

دریای خزر

در حدود 130 جنس وگونه در دریای خزر زندگی می کنند، که از نظر تجاری به دو دسته تقسیم میشوند : ماهیان غضروفی و ماهیان استخوانی.

ماهیان استخوانی شامل کیلکا وسایر رده ها مثل کپور، لوتی، مولت وگوپی می باشد. شانه دار کوچک فقط ماهیان استخوانی را تهدید میکند.

با توجه به دایره المعارف Encarta 2003، این دریاچه بزرگ منطقه ای به وسعت  370998 کیلومتر مربع را اشغال کرده است. هم چنین ماهیان نادری که در لیست قرمز گونه های مؤسسه
حفاظت جهانی iucn موجودند، در این دریاچه زندگی می کنند. به علاوه بسیاری ازگونه ها فقط به طور اختصاصی دراین دریاچه آب شور پیدا می شوند.

زمینه تاریخی از این واقعه

تاریخ این تازه وارد غیر بومی،  mneiopsis leidy میرسد به آبهای ناحیه مرکزی و جنوبی دریای خزر، در اوایل دهه 1980 که یک کشتی ناشناس ، یک مهمان ناخوانده را از دریای سیاه به این آبها وارد کرد.

کمتر از دو دهه بعدی، شانه دار، که اصالتاً ازآبهای لب شور سواحل و رودهای سواحل شرقی آمریکای شمالی می باشد، به بزرگترین دریاچه دنیا از طریق کانال ولگا- دن بین دریای سیاه ودریای خزر ، وارد شد.

این تازه وارد شروع به تهدید ذخایر ماهیان دریای خزر نمود. در همین هنگام رقابت شدید غذایی بالا گرفت وگونه های بومی شروع به نابودی کردند.

بدتر از همه این عروس شانه دار شروع به رشد و نمو در آبهای خزر کرد چرا که هیچ شکارگری ، مانند دریای سیاه نداشت. به همین دلیل در سال 1990 وزن کلی این موجود در دریای سیاه به یک میلیارد تن رسید که حدوداً این مقدار برابر با کل مقدار ماهی های صید شده از تمام دریاها واقیانو سها در آن سال میبا شد.

اشتها و ولع شا نه دار به او کمک می کند تا در عرض یک روز وزنش دو برابر شود. در طول دو هفته به بلوغ میرسد و بعد از آن روزانه  8000 نوزاد تولید می کند.

 

راه حلهای ممکن

کشورهای حوضه دریای سیاه در نابود کردن شانه دار به وسیله تولید پلنکتون های ژلاتینی به نام bero ovalis  موفق شدند. معرفی گونه butter fish ، یک ماهی کوچک وخوراکی که از شا نه دار تغذیه میکند نیز به عنوان راه حل دیگری به مشورت گذاشته اند. متأ سفانه، دولت ایران هنوز سنگینی وضعیت را درک نکرده است.

آقای محسنی با شکایت میگوید: << هیچ کاری هنوز انجام نگرفته است. دولت فقط به این بهانه که تحقیقات در حال انجام گرفتن است، از زیر بار مسئولیت شانه خالی می کند >>

وی اعتقاد دارد که شرکت شیلات ایران و دیگر واحد ها از ضعف مدیریت رنج می برند و هنوز هیچ اقدام مو ثری در ارتباط با مسائل از جمله شا نه دار مهاجم انجام نمی دهند.

بعضی از متخصصان عقیده دارند که ا نتقال قایق های ماهی گیری دریای خزر به خلیج فارس می تواند راه حل خوبی باشد. اما آقای محسنی مخالف است ومی گوید : (( کاملاً غیر ممکن است که این تغییرات را بخواهیم انجام دهیم ))

این نظریه تقریبا غیر ممکن است زیرا بر حسب شرایط مختلف از جمله آب و هوا ، میزان شوری و فاکتورهای دیگر ، شرایط صید شمال با جنوب متفاوت است.

آقای محسنی میگوید ))  این تغییرات، اقتصادی نمی باشد. اقدام دیگری باید برای کمک به صیادانی که زندگی خود را از دست داده اند، انجام گیرد ))

نگاهی به آینده

کشف نفت توسط کشورهای تازه استقلال یافته دریای خزر در دهه اخیر افزایش یافته است. پروژه هایی برای انتقال نفت وگاز از طریق لوله های زیر آبی در کف دریای خزر و... در جریان است که میتواند باعث خسارات بیشتری در محیط زیست این منطقه شود.

یونسکو مطالعاتی بر روی جمعیتهای دریای خزر انجام داده است. ولی هم اکنون جامعه بین الملل نگرانیهای خود را در مورد اینکه به زودی دریای خزر به صورت یک دریای خالی از موجود زنده در می آید، ابراز کرده است. صید بی رویه باعث ایجاد نگرانیهای بیشتری در آینده دریای خزر میشود.

باعث نگرانی است که اشاره شود  30 گونه دریای خزر نابود شده اند در حالی که بیشتر از این مقدار در انتظار قرار گرفتن در لیست انقراض می باشند. سازمانهای وابسته باید برای جلوگیری از ضایعات بعدی ، پیش بینی هایی انجام دهند.

کنوانسیون دریای خزر در مورد این دریاچه ، اولین قرار داد بین کشورهای کرانه خزر می باشد . این کنوانسیون در یک گردهمایی در تهران  3 و 4 نوامبر صورت گرفت، که اولویت هایی برای توافق های بعدی ذکر شده ومی تواند راه همکاری های منطقه ای آینده را باز کند.

واضح است که ایران و دیگر کشورهای حوزه دریای خزر باید عمل سریعی برای علاج این وضعیت انجام دهند. چرا که وقتی برای تلف شدن نیست.


 
comment نظرات ()